Portakallı Deney Tarifi

Herşey Kees'in odama küt diye girip, süt dökmüş kedi gibi kıvranmasıyla başladı. Bir maruzatı olduğunu her haliyle belli eden bu arkadaş konuya giremedikçe ona tam olarak şöyle seslenmek istedim: Kees n'oluyor? Götün başın oynuyor? Ama tuttum kendimi sevgili okur, zira bu da "like a nigtingale which ate a white mulberry" gibisinden bir çeviri olmaya mahkum olacaktı. - What's happening K? Your ass and head are moving? -Gördüğünüz gibi aynı tadı vermeyi bırak, yanına bile yaklaşamıyor benim ifade etmek istediğim şeyin. Bu nedenlen karşımdaki türk olsa yapacağım türlü muhabbeti ve yavşaklığı bir çırpıda kafamın gerisine atarak ciddi bir ifade takındım, medeni bir insan gibi sordum adama: "Birşeye mi ihtiyacın var?" "Evet, yoğun değilsen deneyime confederate olur musun? Sadece bir saat sürecek" diye çıkardı ağzından baklayı.

Ahh dostum, kaç senedir psikoloji bölümü koridorlarında cirit atarım, kaç senedir türlü çalışmaya iştirak ederim, daha önce kimse benden confederate olmamı istememişti. Çıkma teklifi almış gibi bir sevinmeceler, etmeceler bende. Olmam mı olm, ayıp ettin beni kaybettin demek istedim ama yine yine yine okur.. malum. O nedenlen "Tabikisi yavru kuşum, ne zaman ve nerde" diye sordum sadece. "11.30'ta Akademi Binası'nın önünde ol. İki confederate olcaksınız. Diğeri Jan Willem. Ben sana herşeyi orda anlatıcam, ama senden istediğim üç tane portakalı sürekli elinden yere düşürmen. Detayları konuşuruz. Çok teşekkür ediyorum. Harika. Harika. Ovsım. Marvılıs. Greyt" diyerek odadan çıktı.

Amanın beni bir heyecan bastı. Zira deney labda mabda değil, bildiğin sokak ortasında icra edilecekti. O la la. İşte ben buna derim deney diye.

Sözleştiğimiz yerde buluştuk. Bu tip çalışmalarda önemli diğer bir mevzu confederate'ların kör olmasıdır. "Double blind" deriz biz buna. Yani katılımcının da deneye yardımcı confederate'ın da deneyin amacı ile ilgili bilgisinin olmadığı durum. Confederate'ın duruma kör olmasını istemekteki neden de basit: araştırmanın amacını bilirse katılımcıya onu amaca yönelik şeyler yapmaya teşvik edecek şekilde yönelebilir. Bu da sonuçları çarpıtabilir. Bundan mütevellit Kees bize çok bişi anlatmadı. Mr. Mofongo diye bir cafe var, beni tam onun önüne yerleştirdi, elime bir bisiklet tutuşturdu. Kol çantamı da bisikletin gidonuna astı. Sonra da cebinden üç tane portakal çıkardı. "Berfu, bu üç portakalı kaldırımdan sana yaklaşmakta olan herhangi bir kişi tam da sana on adım kadar uzaktayken yere düşürmen gerekiyor" dedi. "Bu üç portakalı çantana koymaya çalışıyor gibi yapman lazım ve portakallar düştükten sonra adam senin yanına gelene kadar sakın bisikleti sabitleme. Ne zamanki adam yere saçılan portakalları toplamaya başladı, o zaman sen de bisikleti sabitleyip ona yardım edebilirsin. Adam portakalları toplamana yardımcı olmadan geçip giderse de artık bir zahmet sen onları kaldırımdan toparlayıp tekrar confederate pozisyonu alacaksın ve bir sonraki kurbanı bekleyeceksin" diye ekledi. Sonra Jan Willem'i alıp 50 metre öteye götürdü. Ona ne anlattığını duymadım. Zaten duymamam gerekiyordu ama baktım JW'nin eline bir süpürge tutuşturdu, yere de izmarit, kola kutusu falan attı. Bizim JW oldu mu sana Kapıcı Jan Willem Efendi:)

Bizi böyle kaldırımın muhtelif yerlerine yerleştirdikten sonra, kendi de karşı kaldırıma geçip sote bir yere oturdu. Kağıt kalem çıkardı ki, gözlemlerini kodlasın.

Hihhhh, başladık beklemeye. Baktım uzaktan bir adamcağız geliyor. Bunu gören JW süpürgesine davranıp can hıraş kaldırımı süpürmeye başladı. Ben de portakalları çantaya yerleştirmeye çalışan ebleh sarışın rolümü icra etmek üzere, yüzüme "allam koskoca çantaya üç portakal sokmak neden bu kadar zor" gibisinden bir ifade takınarak, adam benden beş on adım uzaktayken saçtım portakalları yere. Adam hemen eğilip üç portakalı da yerden aldı ve gülümseyerek bana uzattı. Ben de kendisine daha geniş bir gülümsemeyle "Dankuwel Meneer" dedim. Teşekkürler bayım!

İlkini başarıyla atlatınca gerisi geldi. Bir saat boyunca aynı paterni devam ettirdik. Yarım saatin sonunda civar dükkan sahipleri ve bazı meraklı müşteriler uzaktan performansımı ilgiyle izlemeye başladılar sevgili okur. Ama ben hiç bozuntuya vermedim. Ciddiyetle "ay ay ay, tam koyuyordum, beceremedim" diyerek portakal düşürmeye devam ettim. Bir ara yanıma yaklaşan kadın sevimlice sordu "Araştırma yapıyosunuz di mi? Ay ne hoş ne hoş. Ne çıkacak acaba? Konusu ne?" . "Alturistic behavior" dedim. Yardım etme davranışı. Peki süpürgeli? diye sordu. Ah bilsem. Bilmiyorum. Ama bakın birisi geliyor, siz gidin en iyisi diyerek kendisini olay mahalinden uzaklaştırdım.

İşte böyle canım cicim.
Sonuçlara gelecek olursak: kaldırımdan geçmekte olan ve bir deneyin parçası olduklarını bilmeyen kurban katılımcılarımızın % 85'i portakalları toplayıp "bisiklete mi hakim olsam portakallara mı seyirtsem" diyen bana yardım etti.

Şimdi süpürgeli confederate'ın neden orada olduğuna gelelim. Kees, norm ve değerler üzerine çalışan bir doktora öğrencisi. Teoriye göre, içinde bulunduğumuz durum normları ya da iyi/güzel değerleri aktive eden bir durumsa, biz de bilinçsizce "normative" yani normlara uygun davranmaya çalışıyoruz. Jan Willem'in süpürgesiyle ortalığı temizlemesi de "norm aktive etmek" amacıyla düzenlenmiş bir "priming" imiş. (Priming ne dersen, mesela sana para resmi gösterirsem sende "kazanç" fikrini prime etmiş olurum. Aile resmi gösterirsem normları prime etmiş olurum. Hemen akabinde de sana sorsam: Neden lüzumsuz ışıkları söndürüyorsun diye, para gösterdiklerimin çoğu "fazla elektrik parası ödememek için" der, aile resmi gösterdiklerimin çoğu da "çevreye duyarlı olduğım için" der. Bu, yapılmış bir araştırma olduğundan mütevellit, sonuçlar konusunda eminim. Velhasıl priming bizim bilinç düzeyinde fark etmeksizin girdiğimiz halet-i ruhiyeye, beklentilere, isteklere ve kendimizi diğerlerine tanıtma biçimlerine tekabül ediyor. Devam edelim). Kees'in hipotezi, süpürgeli adamın yanından geçen katılımcıların, farkında olmaksızın normative bir halle uyumlu davranmak isteyip, az sonra karşılacakları yardıma muhtaç kıza yardım etmeye daha isteki olacakları şeklindeymiş. Ve de çıkan sonuç bunun böyle olduğunu gösteriyor. Zira bir gün önce başka confederate'la yaptığı kontrol çalışmasında süpürgeli biri yokken, insanların sadece %50'si portakalları yerden alıp sahibine vermiş.

Efendim, doktorasını üç senede bitirecek ve seneye bizim bölümde hoca olacak olan bu çocuğun son paper'ında süpersonik sonuçlara imza atmasına bir nebze de olsa katkım olmasına mı sevineyim, ilk confederate deneyimimin pek neşeli geçmesine mi?

Ha bu arada, portakal düşürme dalında Oscar'a aday gösterildim. Rakibim yokmuş, öyle diyorlar. Artık kırmızı halıda tığ topuk sivri burun pabuçlarım ve degaje yaka elbisemle, patlayan flaşlar altında yürürken, siz ekran başındakilere şöyle küçük bir öpücük gönderirim:)

Yazımı bitirirken:

Portakal orda kal
Abarma kabar

Yani:

Orange stay there
Don't exaggerate, swell. (Yok eşşeğin ziti).